So sánh nguồn luật Civil Law và Common Law?
Hỏi: So sánh nguồn luật Civil Law và Common Law?
Đáp:
Dòng họ Civil Law được hiểu là hệ thống pháp luật lớn nhất trên thế giới mà nền tảng của nó là Luật La Mã cổ đại còn dòng họ Common Law có thể được hiểu là một hệ thống pháp luật lớn trên thế giới dựa trên truyền thống hệ thống pháp luật của Anh. Hai dòng họ này có sự quy định thành tố cấu thành tương tự nhau là: luật thành văn, án lệ, tiền lệ pháp, các học thuyết pháp luật, lẽ phải tự nhiên. Mặc dù ngày nay pháp luật ở các nước thuộc hai dòng họ này cũng có nhiều thay đổi, nhưng về cơ bản sự thay đổi ấy vẫn không làm mất đi những đặc thù riêng tạo nên “bản sắc” của hai dòng họ pháp luật này. Vậy, nguồn luật của Civil Law và Common Law có gì giống và khác nhau?
* Những điểm tương đồng
– Điểm tương đồng dễ nhận thấy nhất giữa hai dòng Civil Law và Common Law chính là sự thừa nhận cả bốn thành tố: luật thành văn, án lệ (tiền lệ pháp), tập quán pháp, lẽ phải tự nhiên, các học thuyết trong quá trình nghiên cứu pháp luật…
– Ngoài điểm tương đồng kể trên, còn có sự tương đồng, đó chính là sự ảnh hưởng của Luật La Mã tới cấu trúc nguồn luật của hai dòng họ này.
– Sự tương đồng này xuất phát từ quá trình hình thành và phát triển pháp luật của hai dòng họ đều dựa trên cơ sở lý luận pháp luật, được xây dựng, hình thành và phát triển các học thuyết nghiên cứu pháp luật (với dòng họ Civil Law), hay qua thực tiễn xét xử với các vụ việc cụ thể (Common Law). Với cả hai dòng họ pháp luật ra đời do sự nhu cầu thực tiễn. Cả hai dòng họ đều chịu sự ảnh hưởng từ Luật La Mã, nên hình thành tư duy pháp lý từ rất sớm, điều đó giải thích tại sao lại có án lệ, luật hành văn và các học thuyết pháp lý trong cấu trúc nguồn luật của hai dòng họ này. Nguyên nhân chính xuất hiện tập quán pháp và lẽ phải tự nhiên vẫn là cả hai dòng họ Civil Law và Common Law đều xây dựng pháp luật theo tư duy pháp luật, pháp luật thực sự là công cụ, ý chí của nhà nước chứ không phải thần thánh hay thượng đế.
* Những điểm khác biệt
– Có thể nói rằng điểm khác nhau điển hình giữa nguồn luật của dòng họ Civil Law và Common Law là thứ bậc nguồn luật và vai trò của mỗi nguồn luật trong hệ thống pháp luật của mỗi dòng họ.
– Điểm khác biệt đầu tiên và cơ bản giữa cấu trúc nguồn luật của hai dòng họ là:
+ Đối với dòng họ pháp luật Civil Law luật thành văn luôn được coi là nguồn luật cơ bản, chiếm vị trí quan trọng nhất. Cấu trúc nguồn luật trong dòng họ Civil Law có thự tự là: luật thành văn, tập quán địa phương, án lệ (các quyết định của toà), học thuyết pháp luật, các nguyên tắc pháp luật… Các quốc gia thuộc hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil Law chỉ phát triển luật thành văn mà không coi trọng án lệ, án lệ không được khuyến khích và chỉ được phát triển một cách hạn chế.
+ Nếu như trong cấu trúc nguồn luật của dòng họ Civil Law luật thành văn luôn giữ thứ bậc hàng đầu, án lệ chỉ là thứ yếu thì trong cấu trúc nguồn luật thuộc dòng họ Common Law ngược lại, án lệ được xem là nguồn cơ bản nhất và quan trọng nhất. Thứ bậc nguồn luật của hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Common Law là: án lệ, luật thành văn, tập quán địa phương, các nguồn khác…
– Sự khác biệt này xuất phát từ sự khác nhau trong tư duy pháp lý trong quá trình phát triển của hai dòng họ này:
+ Dòng họ Civil Law với tư duy pháp lý là chủ nghĩa duy lý hay tư duy theo lối diễn dịch, đi từ cái phổ quát đến trường hợp cá biệt, coi trọng pháp điền hóa, khái quát các trường hợp của cuộc sống.
+ Với Common Law theo chủ nghĩa kinh nghiệm hay lối suy luận quy nạp đi từ trường hợp cá biệt đến cái tổng quát, tạo nên tính chủ động sáng tạo, mềm dẻo, gần gũi và linh hoạt trong tư duy pháp luật.
– Một sự khác biệt tuy không rõ nét nhưng giúp ta nhận thức sâu hơn là sự tiếp nhận tư duy pháp lý của luật La Mã trong việc xây dựng cấu trúc nguồn luật của hai dòng họ này. Sự ảnh hưởng của Luật La Mã tới cấu trúc nguồn luật của Civil Law chính là sự hình thành và coi trọng luật thành văn thì sự ảnh hưởng của các học thuyết pháp lý, với tư cách là một nguồn luật thì Common Law có xu hướng áp dụng nhiều hơn so với các nước thuộc hệ thống pháp luật Civil Law. Sở dĩ có điểm khác biệt này vì Luật La Mã có sự ảnh hưởng mang tính quyết định và xuyên suốt quá trình phát triển của dòng họ Civil Law còn với Common Law luật la Mã chỉ là một sự bổ trợ và có ảnh hưởng không nhiều như với Civil Law.
Như vậy, chúng ta có thể nhận thấy rằng nguồn luật của dòng họ Civil Law và dòng họ Common Law có những điểm tương đồng và những điểm khác biệt, điều đó làm cho chúng có sự gặp gỡ nhau nhưng cũng mang trong mình những nét đặc trưng riêng, làm nên bản sắc riêng của mỗi dòng họ. Từ đó, trong sự vận động tất yếu của mình, chúng có học hỏi, hội tụ với nhau, mỗi dòng họ sẽ phát huy được những thế mạnh, khắc phục những hạn chế của mình để trở thành cơ sở cho một hệ thống pháp luật toàn thế giới phát triển, tiến bộ và đáp ứng được nhu cầu của toàn bộ nhân loại.